Bu fərqlər müxtəlif səviyyələrdə, o cümlədən ölkələr daxilində, ölkələr arasında və regionlar arasında baş verə bilər. Qlobal sağlamlıq bölgüsü beynəlxalq miqyasda bu bərabərsizlikləri təsvir etmək üçün istifadə edilən bir termindir.
Sağlamlıq bərabərsizliyinə və qlobal sağlamlıq bölgüsünə səbəb olan əsas amillərə aşağıdakılar daxildir:
Sosial-İqtisadi Vəziyyət: Sağlamlıq bərabərsizliyinin ən əhəmiyyətli determinantlarından biri sosial-iqtisadi vəziyyətdir. Aşağı gəlirli insanlar tez-tez səhiyyə xidmətlərinə daha zəif çıxışa malikdirlər, təhsili məhduddur və onların sağlamlığına mənfi təsir göstərə biləcək yüksək səviyyəli stresslə üzləşirlər.
Səhiyyəyə çıxış: Səhiyyə xidmətlərinə çıxışda fərqlər sağlamlıq nəticələrində fərqliliklərə səbəb ola bilər. Dünyanın bir çox yerlərində bəzi əhali yoxsulluq, coğrafi təcrid və ya ayrı-seçkilik kimi amillərə görə əsas səhiyyə xidmətlərindən məhrumdur.
Təhsil: Təhsil sağlamlıqla sıx bağlıdır. Təhsil səviyyəsi aşağı olan insanlar çox vaxt sağlamlıq və sağlam davranışlar haqqında daha az məlumata malikdirlər və onlar həmçinin məhdud məşğulluq imkanları və aşağı gəlirlə üzləşə bilərlər ki, bu da onların ümumi rifahına təsir edə bilər.
İrq və etnik mənsubiyyət: Xüsusilə ayrı-seçkilik və irqçilik tarixi olan ölkələrdə irqi və etnik azlıqlar çox vaxt sağlamlıq baxımından əhəmiyyətli fərqlərlə üzləşirlər. Bu fərqlər səhiyyə xidmətlərinə qeyri-bərabər çıxış, sağlamlığın sosial determinantları və sistemli irqçilik nəticəsində yarana bilər.
Gender: Gender sağlamlıq bərabərsizliklərində həlledici rol oynayır. Qadınlar və kişilər müxtəlif sağlamlıq problemləri ilə üzləşə bilər və bir çox cəmiyyətlərdə qadınların səhiyyə və resurslara daha az çıxışı ola bilər.
Coğrafiya: Coğrafi yer sağlamlıq nəticələrinə də təsir edə bilər. Kənd və ya ucqar ərazilərdə yaşayan insanların səhiyyə müəssisələrinə çıxışı məhdud ola bilər və nəqliyyat və rabitə ilə bağlı əlavə çətinliklərlə üzləşə bilər.
Səhiyyə sisteminin keyfiyyəti: Səhiyyə sistemlərinin keyfiyyətindəki fərqlər sağlamlıq bərabərsizliyinə səbəb ola bilər. Bəzi ölkələrdə səhiyyə sistemləri kifayət qədər maliyyələşdirilməmiş və ya səmərəsiz ola bilər ki, bu da əlçatanlıq və nəticələrdə bərabərsizliklərə gətirib çıxarır.
Ətraf mühit faktorları: Çirklənməyə məruz qalma və təmiz su və kanalizasiyaya çıxış kimi ətraf mühit amilləri sağlamlığa təsir edə bilər. Ətraf mühit şəraitindəki qeyri-bərabərlik sağlamlıq nəticələrində fərqliliklərə səbəb ola bilər.
Qlobal İqtisadi Fərqlər: Qlobal miqyasda yüksək gəlirli və aşağı gəlirli ölkələr arasında böyük iqtisadi fərqlər mövcuddur. Bu iqtisadi fərqlər səhiyyə, təhsil və səhiyyənin digər sosial determinantlarına çıxışda fərqlərlə nəticələnə bilər.
Səhiyyə sahəsində bərabərsizliklərin aradan qaldırılması və qlobal sağlamlıq bölgüsünün azaldılması hökumətlər, beynəlxalq təşkilatlar, səhiyyə təminatçıları və icmalar daxil olmaqla, müxtəlif səviyyələrdə əlaqələndirilmiş səylər tələb edən mürəkkəb və çoxşaxəli problemdir. Sağlamlıqdakı bərabərsizlikləri azaltmaq üçün strategiyalara çox vaxt səhiyyə xidmətinə çıxışın yaxşılaşdırılması, sağlamlığın sosial determinantlarının həlli, səhiyyə maarifləndirilməsinin təşviqi, ayrı-seçkilik və sistemli qərəzlərin aradan qaldırılması daxildir.
Sağlamlıqdakı bərabərsizliklərin azaldılması səyləri təkcə əlverişsiz əhalinin rifahını yaxşılaşdırmaqla yanaşı, bütün cəmiyyətlər üçün daha yaxşı ümumi sağlamlıq nəticələrinə gətirib çıxara bilər və qlobal sağlamlıq bərabərliyinə töhfə verə bilər.
Asiman Xəlili
Vətən Naminə Mətbuat Xidməti
